Το μαύρο, το άσπρο και το γκρι

Το μαύρο, το άσπρο και το γκρι
Sat, 12/02/2017 - 09:34
zois

Του Νίκου Τ. Παγώνη*

Της δημιουργίας του κόσμου προηγήθηκε το χάος. Ένα μεγάλο μαύρο αχανές. Επακολούθησε το φως. Ένα εκτυφλωτικό άσπρο, και έτσι έλαβε χώρα η δημιουργία του πλανήτη μας. Έκτοτε, η ανθρωπότητα καθορίζει τα πάντα βάσει αυτών των δύο χρωμάτων: μαύρο, το σκοτεινό, το κακό, και άσπρο, το φωτεινό, το καλό. Μια πρακτική και συνήθεια που επεκτείνεται στα περισσότερα πράγματα που κάνουμε. Θεωρούμε καλό ό,τι είναι άσπρο και φωτεινό και κατατάσσουμε στο κακό ό,τι φαίνεται μαύρο και σκοτεινό.

Σκοτεινές δυνάμεις λέγονται αυτές που μας επιβουλεύονται, ενώ αντίθετα το φως, το λευκό, συνδυάζεται με την πνευματική ανάταση (φωτισμένος κ.τλ), την πρόοδο και την καλοσύνη (λευκός άγγελος κ.τλ).

Πέρα όμως από αυτή την απλούστευση των πραγμάτων, ο κόσμος σπάνια κινείται εντός του περιορισμού αυτών των δύο χρωμάτων. Η εξέλιξη του ανθρωπίνου γένους επέφερε μοιραία την πολυπλοκότητα, την ποικιλία και την πολυδιάστατη μορφή των πραγμάτων σε όλες τις πτυχές της ζωής μας. Μας υποχρέωσε, δηλαδή, να σκεπτόμαστε πέρα από τα βασικά χρώματα του άσπρου και του μαύρου.

Ωστόσο, οι περισσότεροι άνθρωποι αρνούνται να παραδεχθούν την ύπαρξη αυτής της πολυπλοκότητας και πεισματικά επιμένουν να ερμηνεύουν τα πάντα βάσει της καθιερωμένης τακτικής: είτε είναι μαύρο, είτε είναι άσπρο. Αγκιστρώνονται σε ό,τι ξέρουν και καταλαβαίνουν και απορρίπτουν οτιδήποτε είναι νέο και άγνωστο.

Οπωσδήποτε, το γνώριμο και άνεση προσφέρει και ανησυχίες δεν δημιουργεί. Το άγνωστο θυμίζει, έστω υποσυνείδητα, το μαύρο χάος που καλύπτει κάτω από το πυκνό πέπλο του πράματα που δεν φωτίζονται, δεν έρχονται στην επιφάνεια, πράγματα που μπορούν να μας βλάψουν, να μας δημιουργήσουν παντός είδους προβλήματα.

Συντηρητικά, λοιπόν, σκεπτόμενοι, συχνά απορρίπτουμε την καινοτομία, την εξέλιξη, την πρόοδο σαν κάτι που εγκυμονεί κινδύνους, που απειλεί την καθιερωμένη τάξη πραγμάτων. Και αυτή η θέση για πάρα πολλούς καθίσταται απόλυτος. Δηλαδή, παραμένουμε αμετάκλητα προσκολλημένοι στη βασική θεωρία του μαύρου και του άσπρου.

Όμως, όπως από το μαύρο σκοτάδι, το χάος, προέκυψε το φως, η δημιουργία, έτσι και στην καθημερινότητα μέσα από το άγνωστο συνήθως προκύπτει κάτι το όμορφο, άσπρο και φωτεινό. Δηλαδή, τα πράγματα ακολουθούν τη βασική θεωρία της δημιουργίας: το χάος και το μαύρο σκοτάδι παραδίδουν τη θέση τους στο λαμπερό, το φωτεινό, την εξέλιξη.

Αν ρίξουμε μια ματιά γύρω μας, σπάνια θα διαπιστώσουμε μονοχρωμία. Ποικίλοι χρωματισμοί κυριαρχούν παντού, από τη φύση στα ανθρώπινα δημιουργήματα, και ευεξία προκαλούν τα λαμπρά, φανταχτερά χρώματα. Δηλαδή, η μονοτονία του άσπρου και του μαύρου σχεδόν εξαλείφεται και τη θέση τους παίρνουν τα υπόλοιπα χρώματα, που κι αυτά, πάντως, βασίζονται στα δύο βασικά, το άσπρο και το μαύρο.

Κοντολογίς, βλέπουμε, λοιπόν, ότι η εξέλιξη ώθησε την πολυχρωμία σε δεσπόζουσα θέση και ενόσω διατήρησε τα δύο βασικά χρώματα, προχώρησε σε άλλους συνδυασμούς, οι οποίοι κάνουν τη ζωή μας εντελώς διαφορετική και πολύ πιο ευχάριστη. Και εδώ τίθεται το ερώτημα: εφόσον η πολυχρωμία, η πολυπλοκότητα δηλαδή, ομορφαίνει τη ζωή μας γιατί επιμένουμε να παραμένουμε προσηλωμένοι στα βασικά δύο χρώματα; Και για να μην παρεξηγηθώ, εννοώ εδώ την αντίσταση στην καινοτομία και το διαφορετικό.

Αναμφισβήτητα, η πρόθεσή μου δεν είναι να ασχοληθώ αυτού καθαυτού με τα χρώματα και τις διάφορες αποχρώσεις. Άλλο είναι αυτό που επιδιώκω.

Η κοινωνία μας συχνά έρχεται αντιμέτωπη με διάφορα θέματα που την προβληματίζουν, τη φέρνουν σε δύσκολη θέση. Οι λύσεις, δε, που αναζητεί βασίζονται συνήθως στα όσα ήδη γνωρίζει. Και αυτά που γνωρίζει, σπάνια είναι ικανά να προσφέρουν διέξοδο, καθόσον τα νέα προβλήματα δεν προκύπτουν από τα καθιερωμένα, αλλά από τα διαφορετικά, τ’ άγνωστα. Και τ’ άγνωστα, όπως είπαμε, τρομάζουν, κάνουν τους ανθρώπους να ενεργούν με αυτοάμυνα, σχεδόν ενστικτωδώς, χωρίς πολύ ανάλυση και σκέψη.
Η αυτοάμυνα όμως περιχαρακώνει τον άνθρωπο, τον κάνει να ορθώνει γύρω του τοίχους, να συσπειρώνεται στο καβούκι του. Και όλα αυτά γιατί αδυνατεί να δει ότι ο κόσμος του δεν αποτελείται μόνο από το μαύρο και το άσπρο. Υπάρχει και το γκρι. Το χρώμα εκείνο που συνδυάζει και τα δύο βασικά χρώματα και που απορρέει από την αποδοχή της ύπαρξης και μιας τρίτης θέσης, που μπορεί να αναλύει, να προεκτείνει και να εμπλουτίζει τις δύο πρωταρχικές.

Το γκρι, και οι αποχρώσεις του, είναι εκείνο που επιτρέπει τη διεξοδική ανάλυση του θέματος, την ήρεμη και νηφάλια εξέταση που σχεδόν πάντοτε καταλήγει στην αποδοχή της πολυπλοκότητας και τη δυνατότητα που αυτή παρέχει για εξέλιξη και πρόοδο. Το γκρι καταργεί το απόλυτο του άσπρου ή του μαύρου. Προσφέρεται σαν αφετηρία για την αναζήτηση της άλλης άποψης, της άλλης όψης των πραγμάτων· και συνήθως οι όψεις είναι πολλές και πάντοτε χρήζουν μελέτης και ανάλυσης· για να μην περιοριστούμε τελεσίδικα στην μονοτονία του μαύρου και του άσπρου.

Έτσι, λοιπόν, καταλήγουμε στην αναγκαιότητα ύπαρξης κριτικής σκέψης. Την ικανότητα να δούμε τα πράματα πέρα από το απόλυτο του μαύρου και του άσπρου, να αποφύγουμε την ερμηνευτική παντοδυναμία της απλούστευσης των θεμάτων, τον περιορισμό που προσφέρει η αγκύλωση σε ένα απλουστευμένο καλό ή κακό, σε εκείνα που μάθαμε να νοιώθουμε άνετα μαζί τους.
Και εδώ δεν μιλάμε για τίποτα επαναστατικές θεωρίες και ριζοσπαστικές θέσεις. Απλά, να μπορούμε να κρίνουμε χωρίς περιορισμούς που βασίζονται σε προκαθορισμένες αντιλήψεις, άνευ της αδυναμίας να εξετάσουμε την πιθανότητα ύπαρξης του γκρι.

Η ύπαρξη κριτικής σκέψης, όμως, προϋποθέτει και κάτι άλλο ακόμα: την απόφαση να παραμερίσουμε εγωκεντρικές, ναρκισσιστικές τάσεις και πρακτικές. Να μπορούμε, δηλαδή, να σκεφτούμε χωρίς να παρεμβάλλεται συνεχώς ο εαυτούλης μας, η ιδιοτέλεια και το προσωπικό μας συμφέρον. Να μπορούμε να δούμε τα πράγματα όπως έχουν, άσχετα αν αυτό μας συμφέρει ή όχι. Και δεν μιλάμε για ένα άδηλο αλτρουισμό που συνήθως σπανίζει, αλλά για την ικανότητα να κρίνουμε αμερόληπτα, έστω κι αν αυτό μας οδηγήσει σε αποφάσεις ασύμφορες για μας. Απλά να μπορούμε να κρίνουμε σωστά σαν πρώτο βήμα, και τα υπόλοιπα θα έλθουν μόνα τους.

Είναι αδύνατον, όταν πράγματι θα αποκτήσουμε τη δυνατότητα να κρίνουμε με σωφροσύνη, ν’ αποφασίζουμε λανθασμένα. Τα δύο αυτά δεν ταιριάζουν. Όπως δεν ταιριάζει ο φάντης και το ρετσινόλαδο.

Για να σκεφτούμε προς στιγμή ότι, δεν υπάρχει μόνο το άσπρο και το μαύρο. Τότε σίγουρα θα είμαστε διατεθειμένοι να εξετάσουμε την πιθανότητα ύπαρξης και κάποιας άλλης εκδοχής, έστω κι αν αυτή η εκδοχή είναι εντελώς άγνωστη σε μας. Όταν το άγνωστο, το μαύρο, πάψει να μας τρομάζει, τότε παρουσιάζεται μια ευρύτητα σκέψης που εκπλήσσει. Και εκπλήσσει γιατί φέρνει στην επιφάνεια μια ικανότητα, την ύπαρξη της οποίας αγνοούσαμε και που προσφέρεται για να κατανοήσουμε τον κόσμο μας καλύτερα. Πολύ πιο ανοικτά και ελεύθερα.

Είναι, δε, αυτή η απελευθέρωση από τον βραχνά της συμβατικότητας που μας ειρηνεύει με ό,τι συμβαίνει γύρω μας και μας καθησυχάζει, καθόσον μπορούμε πλέον να γνωρίζουμε, συνεπώς να μη μας τρομάζει, το άγνωστο, το σκοτεινό.
Η

Βεβαίως, σπάνια αποδίδουμε την κακοτυχία μας σε δική μας υπαιτιότητα, ως εκ τούτου καταλήγουμε σε κάποιον τρίτον. Τοιουτοτρόπως, εμφανίζονται στη σκηνή ο κακός γείτονας, το άδικο αφεντικό, οι ξένοι που πάντοτε και αιωνίως μας επιβουλεύονται και μας κατατρέχουν. Όλοι αυτοί μας καταδυναστεύουν, άρα ανήκουν στο σκοτεινό, το μαύρο, ενώ εμείς, οι αθώοι και άμεμπτοι, καταλαμβάνουμε το άσπρο, το καλό. Απλουστευμένη σκέψη, που δικαιολογεί όμως εκείνο που δυσκολευόμαστε να παραδεχθούμε: ότι ίσως κάπου να ευθυνόμαστε κι εμείς. Ότι όλα δεν είναι είτε μαύρα είτε άσπρα, αλλά υπάρχει και η πιθανότητα του γκρι. Η εκδοχή ότι κάπου κι εμείς έχουμε βάλει την ουρά μας, ότι ίσως εμείς οι ίδιοι, είμαστε οι συγγραφείς της τραγωδίας μας.

Με λίγα λόγια, η ζωή είναι πολύ πιο πολύπλοκη από την απλουστευμένη θεωρία που συνήθως υιοθετούμε προς αντιμετώπιση των διαφόρων καταστάσεων. Ιδιαίτερα, όταν οι καταστάσεις είναι δυσάρεστες. Τότε, με φανατισμό αγκιστρωνόμαστε στα γνωστά και τετριμμένα, αναζητώντας προστασία κάτω από τον μανδύα της συμβατικότητας.

Όμως, η επιμονή παραμονής στην απλούστευση των θεμάτων δεν είναι αυτή που θα επιφέρει τις λύσεις και τη διευθέτηση των προβλημάτων. Και όσο εμείς θα επιμένουμε να κρίνουμε τα πάντα βασιζόμενοι στο απόλυτο μαύρο και άσπρο, αγνοώντας το γκρι, θα ανακυκλώνουμε τα προβλήματά μας και θα αιωρούμαστε στο κενό.

*Ελληνοκαναδικό Βήμα 
Σάββατο 2 Δεκεμβρίου 3017